Bert De Geyter en Dennis Gaens slaan de handen in elkaar onder de noemer ‘Waai’.
Elke maand zullen zij een bijdrage leveren. Deze maand: De Regenboogroute.

Bert De Geyter en Dennis Gaens slaan de handen in elkaar onder de noemer ‘Waai’.
Elke maand zullen zij een bijdrage leveren. Deze maand: Willen winnen.

Bert De Geyter en Dennis Gaens slaan de handen in elkaar onder de noemer ‘Waai’.
Elke maand zullen zij een bijdrage leveren. Deze maand: Locals.

Bert De Geyter en Dennis Gaens slaan de handen in elkaar onder de noemer ‘Waai’.
Elke maand zullen zij een bijdrage leveren. Le Bain is het eerste deel van deze nieuwe reeks.

.

In de reeks De Plantage schrijft Dennis Gaens over een fictief schrijverscafé, waar de fictieve talenten van de fictieve literatuurwereld fictieve gesprekken voeren. De reeks is fictief en kent elke zes weken een nieuwe aflevering.

Achter de loods in de tuin staan minimaal drie auto’s die ik niet ken. Een groene Opel Astra Stationwagon, een zilveren Audi en een foeilelijk paars busje met felgekleurde stickers langs de zijkant. Dat soort auto’s maakten ze alleen in de jaren negentig, vermoedelijk onder de invloed van XTC.
Aan de overkant staat mijn huisbaas op het dak van een nog te voltooien schuur. Hoewel er een verlaten fabrieksterrein van een paar honderd meter tussen ons in ligt, versta ik elk woord dat hij naar de bouwvakkers schreeuwt. Hoe lang die schuur uiteindelijk zal blijven staan, is bij lange na niet zeker. Mijn huisbaas bouwt alles zonder vergunningen en vecht het later uit met de gemeente. Hij bouwt graag. Ik denk dat hij graag een kolonist was geweest.

Dit is wat vanochtend gebeurd is en nu zit ik de Plantage met precies die twee alinea’s uitgetypt voor me op het scherm. Overdag zijn de meesten hier nuchter en typen gedisciplineerd op laptoptoetsenborden. ’s Avonds is iedereen dronken en krabbelen de meesten van ons onleesbare oneliners en verhaalideeën op elk stukje papier dat maar te vinden is. De Plantage is ons café en wij, wij zijn de schrijvers van de toekomst. Nergens verdwijnen er zoveel bierviltjes als hier.

Ik staar naar mijn scherm en de twee alinea’s die ik heb, terwijl tegenover me aan de tafel Edgar de drie hamburgers naar binnen werkt, die hij als ontbijt mee naar binnen heeft gebracht.
“Wat schrijf je?”, vraagt hij, gevolgd door een flinke hap waarmee hamburger nummer één aan zijn einde komt. Meteen wordt hamburger nummer twee uit zijn papiertje gehaald. Over dat geluid heen zeg ik: “Gewoon dingen. Wat er vanochtend gebeurd is. Bij ons thuis.”
“Hou je een dagboek bij of zo?”
Ik heb een hekel aan dagboeken. Ik maak lijstjes, ik maak schema’s en ik schrijf aantekeningen op en in alles wat ik maar in mijn handen krijg, maar ik hou geen dagboek bij. Als ik ooit een autobiografie ga schrijven, zal het allemaal uit mijn hoofd moeten komen.
“Nee, ik probeer wat uit. Ik heb geen ideeën voor mijn column van deze maand.”
“Mmmm. Lust je ook wat te drinken?” Hamburger twee heeft inmiddels de weg van hamburger één bewandeld. Zonder het antwoord af te wachten bestelt Edgar twee bier bij Hank. Dan richt hij zich weer tot mij: “Waar gaat het over?”
“Geen idee. Ik dacht: ik begin gewoon bij vandaag en dan zien we wel.”
“En waar gaat het heen?”
“Nergens.”

Terwijl Edgar zijn derde hamburger stuk voor stuk wegspoelt met slokken bier, praten we over “Write what you know”, een uit het Amerikaanse Creative Writing overgevlogen adagium. Ik praat graag met hem over dit soort dingen. Hij heeft overal een duidelijke mening over, waar ik aan alles twijfel.

“Het is een hoop bullshit.”, zegt hij na de laatste hap van hamburger nummer drie, “Tenzij je een autobiografie schrijft of zo. En daar ben je gewoon te jong voor.”
Ik vraag me af of ik net hardop heb lopen denken.
“Weet je nog Jesper?”, gaat hij verder.
Jesper was een jongen die vroeger in ons dichterscollectief zat. Hij geloofde dat je bijzondere dingen moest meemaken om bijzondere dingen te schrijven. Omdat hij niet zo veel meemaakte, is hij op een gegeven moment gestopt. Nu schrijft hij essays over telecommunicatie.
Ik geef toe, Edgar heeft een punt.
“Wis die shit en begin gewoon opnieuw. Wat had er kunnen gebeuren vanochtend? Dat is toch veel interessanter?”
Ik kijk naar de twee alinea’s.
“Fuck dat write what you know. Schrijf wat je wil. En wat je wil lezen.”

Er zijn dagen dat ik advies opvolg. Op andere dagen herhaal ik het alleen maar.

Meer lezen van Dennis Gaens? http://denieuwes.com/

In de reeks De Plantage schrijft Dennis Gaens over een fictief schrijverscafé, waar de fictieve talenten van de fictieve literatuurwereld fictieve gesprekken voeren. De reeks is fictief en kent elke zes weken een nieuwe aflevering.

Overdag eten we hier koffiekoekjes en appeltaart, ‘s avonds nacho’s en tosti’s. De menukaart van De Plantage is beperkt, want, zo de eigenaar, ‘schrijvers eten niet, schrijvers drinken.’ De Plantage is ons café en wij, wij zijn de schrijvers van de toekomst. Nergens gaan de koffiekoekjes er zo snel doorheen als hier.

Ik bestel mijn vierde koffiekoekje met espresso sinds ik hier een uur geleden ben binnengewandeld. Ik kende een zanger die zich alleen maar voedde met wat er in de snoepautomaten op het station te vinden was. Ik vond dat rock ‘n’ roll. En zoiets wilde ik ook: laten zien dat ik boven mijn lichaam sta. Ik ben schrijver. Ik heb geen tijd om te eten.

Ik heb geen idee wat er ooit van die jongen geworden is. En eigenlijk sta ik helemaal niet boven mijn lichaam. De appeltaart is gewoon op en koekjes kun je niet los bestellen.

Als Hank hier was, zou ik vast en zeker twee koekjes bij de koffie krijgen, maar Hank is er niet. Die zit vast thuis, echt te schrijven.

Om 14.00 uur gaat de wifi er voor anderhalf uur uit. Huisregels. Er is dan een stormloop op de WC’s. En daarna op de kranten.Soms in omgekeerde volgorde. Volgens de eigenaar omdat we ‘anders toch alleen maar op facebook en die blogs zitten.’ Ik denk dat hij het echt doet, omdat mensen met een lege blaas meer bestellen.

Maar hij heeft gelijk. We zitten inderdaad veel te veel op facebook en onze blogs. Vooral vandaag houden we de RSS-lezers en statusupdates goed in de gaten .Vandaag zit Geert-Jan Lijners namelijk in De Plantage. Geert-Jan runt een kritische poëziesite die De Valse Viool heet.

De Valse Viool is een verzamelbak voor poëzienieuws, roddels en tevens (en voornamelijk) Lijners’ persoonlijke polemische platform. Leo, een vriend van me, noemde het ‘de Geen Stijl van de literatuur’. Een andere vriend noemt het ‘Lijners’ Litanie’, maar die naam komt volgens mij vooral voort uit de wens om te allitereren.

Hij komt hier niet zo vaak, maar als hij er is, zit hij steevast in dezelfde hoek. Ik geloof dat je vanaf daar de hele Plantage kunt overzien. Om te schrijven is het hoekje wat donker, om onopvallend rond te kijken des te geschikter. Hij drinkt drie of vier triples en bromt af en toe hardop iets door het café.

Als hij er zit, weet iedereen het. Iedereen beweegt anders, praat anders, mompelt. ‘Lijners is een idioot’ staat er bij een van de heren-wc’s geschreven. Ik weet niet of hij een idioot is, of wat voor soort idioot, maar hij zou een hofnar kunnen zijn.

Ja, hij is de hofnar. Elk zichzelf respecterend hof heeft een hofnar nodig. Ik las ergens dat de hofnar de machtigste persoon in een koninkrijk is. Als er wifi was, had ik het kunnen googlen, maar ik geloof dat het ongeveer zo zat: natuurlijk kon de koning de hofnar in een handomdraai laten vermoorden, maar de hofnar zou een goede grap kunnen verzinnen. Iets over de mannelijkheid van de koning. Die grap zou – als hij echt goed was – na de dood van de hofnar blijven rondgaan en als een soort van vloek voor eeuwig boven het koningshuis blijven hangen.

Maar daar heb je weinig aan als je onthoofd bent. Daarom zullen de meeste narren wel veilige grappen gemaakt hebben.Een beetje gepest. En als er dan een grap over je gemaakt wordt, dan hoor je er een beetje bij. Dan ben je belangrijk genoeg.

Geert-Jan heeft mij nog nooit te grazen genomen op de Valse Viool. Ik bezoek het hof slechts. Over bezoekers maak je geen grappen. Ik denk dat ik daarvoor eerst in rang moet stijgen. Ten onrechte genomineerd moet worden voor een belangrijke prijs of iets schrijven wat hem tegen de borst stuit. Een poëtica bijvoorbeeld.Of een column. Eentje waarin ik me van een slechte metafoor bedien en tot overmaat van ramp nog spelfouten maak. Eentje waarin ik hem een hofnar noem.

Ja, dat moet ik doen.

Maar de wifi is er weer en ik moet mijn facebook-status nog updaten.

Dennis Gaens heeft honger.

Meer lezen van Dennis Gaens? http://denieuwes.com/

In de reeks De Plantage schrijft Dennis Gaens over een fictief schrijverscafé, waar de fictieve talenten van de fictieve literatuurwereld fictieve gesprekken voeren. De reeks is fictief en kent elke zes weken een nieuwe aflevering.

Overdag wordt de muziek overstemd door vingers op laptoptoetsenborden. Als de middag in de avond overgaat maakt het geluid plaats voor wild geschreeuwde plannen. De Plantage is ons café en wij, wij zijn de schrijvers van de toekomst. Nergens wordt zoveel koffie geserveerd als hier.

Ik drink mijn vierde espresso en staar naar wat ik net in een lange haal van dertig minuten heb uitgestort. Zo schrijf ik graag, zonder pauzes, alsof het toetsenbord een drumstel is. Het levert bijna nooit in een keer iets goeds, maar het voelt lekker. Een enkele keer vind ik een zin die ik in een gedicht kwijt kan. Een andere keer een onderwerp dat een verhaal kan opleveren. Ik heb fases dat ik alleen maar dat soort wilde raasverhalen produceer en dan voel ik me altijd zo zen als een baksteen.

Toch druk ik snel mijn telefoon tegen mijn oor en zet mijn belgezicht op als Martin Angel binnenkomt. Het is een trucje dat ik ooit alleen gebruikte bij mensen die op straat krantenabonnementen verkopen of geld voor panda’s inzamelen. Ik ben slecht in ‘nee’ zeggen en ik heb gemerkt dat mensen je minder snel proberen iets aan te smeren als je doet alsof je in een belangrijk telefoongesprek bent verwikkeld.

Martin ook. Hij knikt naar me een loopt langs me. Ik knik terug. Ik mag Martin. Martin is een goede kerel, maar als ik zen ben, wil ik zen blijven en Martin begint altijd over ‘bundels’, over ‘romans’ of over ‘columns’. Als ik een beetje de kunstenaar wil uithangen die helemaal in zijn werk opgaat en in vrede leeft met de wereld, kan ik dat niet gebruiken.

Terwijl ik zo nadenk over mijn authentieke kunstenaarschap, heb ik blijkbaar vergeten te doen alsof ik bel.
‘Mag ik u vergezellen?’, vraagt Martin terwijl hij zijn ene hand op mijn schouder, de andere hand al op de stoel tegenover me gelegd heeft.
‘Angel altijd.’, verzin ik flauw en om het nog erger te maken voeg ik eraan toe: ‘Zo zou je bundel moeten heten.’
‘Neemt ze niet op?’, vraagt Martin, terwijl hij naar de telefoon wijst die ik nog steeds tegen mijn oor gedrukt houd. Een beetje gegeneerd laat ik de telefoon zakken.

Wat een raar gesprek had kunnen worden, wordt op tijd afgekapt door Hank, die precies op het juiste moment onze bestelling komt opnemen. Martin bestelt cappuccino en ‘alvast een rood wijntje’. Ik ga voor bier en weet zelfs zo’n simpele bestelling te verkloten door haar te formuleren als ‘pils van de tap’.

Ik heb het weer. Ik word weer zenuwachtig, misschien is het de espresso, misschien is het Martin. Martin is zelf vorig jaar gedebuteerd en met veel bombarie opeens volop in het wereldje. En het staat hem goed. Hij werkt aan een debuutroman en schrijft volop columns met zijn collectief, RAAF. Het is een productie om jaloers van te worden. En ik word zenuwachtig. Ik ben zo zen als een trilpudding.
‘Hoe gaat het met je roman?’, vraagt hij.
‘Och,’ zeg ik, ‘recht zoals die gaat. Ik ben vooral nog wild aan het schrijven.’
‘Wat schrijf je nu?’, zegt hij en wijst naar mijn laptop.
‘Gewoon, woorden. Wat in me opkomt. Raasverhalen.’
Martin kijkt alsof hij iets vies proeft.
‘Voor de regelmaat.’, voeg ik er snel aan toe.
Nu kijkt hij alsof dat wat eerst vies was, blijkbaar een acquired taste is. Dan heft hij zijn vinger en zegt: ‘Weet je wat jij nodig hebt?’
Ik wil vooral dat bier.
‘Jij hebt een column nodig.’
Hij lacht zoals een grote broer zou lachen.
‘Voor de regelmaat.’, voegt hij eraan toe. ‘RAAF maakt nu een doorstart op Apocope.be. Het zou je veel lezers opleveren.’

Hank komt de bestelling brengen en Martin grist de wijn van het dienblad en heft het de lucht in alsof het al beklonken is. ‘Je mag schrijven wat je wilt. En Hank doet ook mee. Wat zeg je?’

Had ik maar beter gedaan alsof ik aan de telefoon zat, denk ik. Hank lacht bemoedigend.
‘Ja, is goed.’, mompel ik voor ik een flinke teug bier neem.

Ik ben zo zen als een klapdeur. En ik ben columnist.

Meer lezen van Dennis Gaens? www.denieuwes.com

DENNIS GAENS brengt zonder enige regelmaat, aanwijsbare aanleiding of doelgroep een ongevraagd advies uit. Zijn adviezen hebben (zo nu eens vaag, dan weer minder vaag) iets met literatuur, teksten en schrijven te maken. Het is ongevraagd, doet u ermee wat u wilt.

ONGEVRAAGD ADVIES #13: TEKSTEDITIE IN EEN DIGITAAL TIJDPERK (WAAR ROMANTICI EN NERDS SAMEN DANSEN)

Waarschuwing: dit ongevraagd advies heeft een nogal hoog nerd-gehalte. Bent u zelf geen nerd, schrijver met computer of tekstediteur, kunt u uw tijd wellicht beter besteden.

Nog niet eens zo heel lang geleden, was ik druk doende met een scriptie over paratekst en digitale technologieën. In het kort ging mijn scriptie over de invloed die de opkomst van de PC en met name het internet hadden op allemaal lezingtsturende elementen. En hoewel het niet direct mijn thema was, kwam steeds het mooie vak van teksteditie weer om de hoek. Wellicht omdat ik daarover mooie colleges gevolgd had van Frans Blom, misschien ook omdat ik het boek De kladbewaarders van Dirk van Hulle las. Ik raakte steeds op dat zijpad en ging snuffelen waar ik eigenlijk weinig te zoeken had, en nu… Nu doe ik dat weer.

Een tekst editeren of ‘bezorgen’ is een mooie bezigheid. Een editeur reconstrueert verschillende versies van een (vaak al wat oudere) tekst aan de hand van handschriften, verschillende getypte versies van het manuscript en de verschillende drukken die er van een werk bestaan. In de meeste gevallen probeert men hiermee de meest ‘zuivere’ (lees: aan de auteursintentie voldoende) tekst te creëren. Vaak is het doel hiervan het uitgeven van een leeseditie, waar bijna tot geen verantwoording van de manier van editie wordt gegeven en er slechts één leeslaag is. De annotaties zijn vaak verhelderend, maar bovenal schaars. Anders is het bij de historisch-kritische editie, die alle wijzigingen weergeeft tussen klad, uitgewerkt handschrift, manuscript, geredigeerde manuscripten en verschillende drukken (of drukproeven), met een vaak enorme inleiding, veel annotaties en een verantwoording van de manier van editeren. Het zijn de edities die genese-onderzoekers graag hebben, die het creatieve proces inzichtelijk maken en die ons veel kunnen vertellen over de manier van werken van een auteur en misschien zelfs wat van zijn eigenaardigheden blootleggen.

Ze zijn vaak ook het minst leesbaar. Door een enorm notenapparaat en de uitgebreide manier van varianten weergeven, zijn het vaak logge, grote boeken waar je echt tijd voor moet nemen om er 1) aan te wennen en 2) doorheen te komen. Als je bijvoorbeeld alleen het (handgeschreven) manuscript wilt vergelijken met de eerste druk, moet je je alsnog door veel meer varianten heen worstelen.

Gelukkig is daar de PC, die dat soort edities vanaf een klein schijfje kan weergeven én (misschien nog veel belangrijker) de gebruiker zelf laten kiezen welke varianten er weer worden gegeven en hoe. De in 2007 verschenen editie van Achter de schermen van Willem Elsschot is zo’n editie. Gemaakt door het onvolprezen Huygens Instituut en de Universiteit van Antwerpen en via verschillende kanalen verspreid (o.a. via het eerder genoemde De kladbewaarders). Op de website van dit project staat:

De editie biedt de mogelijkheid om van beide teksten alle bronnen te verkennen en met elkaar te vergelijken vanuit verschillende vertrekpunten. Van elke versie wordt zowel een elektronisch doorzoekbare transcriptie als een digitale facsimile gegeven. Ook kunnen per versie alle varianten worden opgeroepen of per zin de stappen in het schrijfproces worden gevolgd. In [...] het kladhandschrift van Achter de Schermen, kan bovendien een ‘topografische transcriptie’ worden geraadpleegd als hulpmiddel bij het ‘lezen’ van het manuscript.

Een digitale editie biedt veel voordelen: ze wordt full-text doorzoekbaar, de gebruiker kan zijn eigen voorkeuren in de varianten laten weergeven en een facsimile kan bij elke laag worden toegevoegd. In druk zou dit alles onmogelijk, onhandig of onbetaalbaar worden.

Terwijl de editeuren echter aan de ene kant een bijna perfecte vorm hebben gevonden om al het bronmateriaal samen te brengen, dreigt er aan de andere kant juist dat bronmateriaal te verdwijnen: veel schrijvers zijn digitaal gegaan. Voordat de computer zijn intrede deed waren er kladversies, handschriften, typoscripten, drukproeven, vaak compleet met doorhalingen, annotaties en verwijzingen naar of kopieën uit bronnen. Het zijn goudmijnen voor editeuren en een ieder die het creatieve proces van een bepaalde schrijver inzichtelijk wil maken.

Tegenwoordig gebruiken schrijvers echter vaak nog maar een paar digitale bestanden in het proces, die vaak tot op het laatst bewerkt worden en lang niet allemaal bewaard. Vaak worden de bestanden na het uitkomen van een boek verwijderd. Een enkeling heeft een back-up systeem of werkt elke dag in een nieuw bestand, maar velen nemen de moeite niet. Voor veel editeuren betekent de computer daarmee een groot verlies. Dat van hun toekomstige baan met name.

In mijn scriptie besprak ik o.a. blogs en hoe die voor editeuren toch nog wel eens wat waard zouden kunnen zijn. Veel schrijvers gebruiken hun blog om eerste versies aan een select publiek te tonen, om commentaar te krijgen en om openlijk discussies te voeren over de stand van zaken in het eigen genre. Nog is dat echter te veel een wildgroei. Het is voorlopig bijvoorbeeld nog moeilijk te achterhalen waar iemand reacties achterlaat, zonder diens privacy al te zeer te schenden. Daarenboven vertelt het ons toch nog weinig over het totstandkomen van de tekst zelf.

Nu is er Flashbake, ontwikkeld door programmeur en podcaster Thomas Gideon van Command Line en Cory Doctorow, de meest futuristische en op het internet aanwezige schrijver. Flashbake is een serie scripts die om de 15 minuten (of elke andere instelbare tijd) een aantal bestanden controleert op updates/veranderingen. Dit allemaal zonder dat de schrijver manuele back-ups hoeft te maken. Maar er is meer, aldus Cory Doctorow:

Every 15 minutes, Flashbake looks at any files that you ask it to check (I have it looking at all my fiction-in-progress, my todo list, my file of useful bits of information, and the completed electronic versions of my recent books), and records any changes made since the last check, annotating them with the current timezone on the system-clock, the weather in that timezone as fetched from Google, and the last three headlines with your by-line under them in your blog’s RSS feed (I’ve been characterizing this as “Where am I, what’s it like there, and what am I thinking about?”). It also records your computer’s uptime. For a future version, I think it’d be fun to have the most recent three songs played by your music player.

Via de door Flashbake opgeslagen informatie heb je dus niet alleen maar toegang tot de verschillende wijzigingen, maar weet je ook wanneer ze zijn doorgevoerd, waar, tijdens wat voor weersomstandigheden en wat de schrijver in kwestie in zijn RSS-lezer heeft. Oké, het heeft niet de charme van een handschrift vol doorhalingen, maar het is toch een best mooie equivalent voor het digitale tijdperk.

Vooralsnog is Flashbake nogal beperkt: het werkt alleen als je voor je teksten een simpele tekstverwerker gebruikt. Niet alleen bijvoorbeeld Microsoft Word valt daarmee buiten de boot, ook speciale schrijfprogramma’s zoals Scrivener en StoryMill (of Montage en Final Draft voor scenario- en toneelschrijvers). Het programma is ook nog wat onhandzaam en draait daarnaast alleen nog op Unix-gebaseerde systemen, waaronder overigens wel Mac OS X. Gideon wil het echter ook als plug-in ontwikkelen voor verschillende soorten software en misschien een Windows-versie ontwikkelen. Doordat de programmacode van de software gratis verkrijgbaar is (open source), zullen de verschillende nieuwe versies niet lang op zich wachten.

Er is hoop voor editeuren. Het enige dat ze nog te doen staat is lobbyen bij schrijvers. Ik kan me zo voorstellen dat een schrijver best wel eens zou willen meewerken. Ofwel uit toekomstige nostalgie ofwel uit de behoefte het eigen creatieve proces te doorgronden. Het kan natuurlijk nooit kwaad ook.